OG ve YG Trafo Merkezi Kavramları Neden Karıştırılır?
OG ve YG ifadeleri günlük teknik kullanımda her zaman mevzuattaki gerilim sınıflarıyla birebir örtüşmez.
Elektrik tesisleri açısından 1.000 V üzerindeki gerilimler yüksek gerilim kapsamında değerlendirilir. Buna karşılık enerji sektöründe “orta gerilim” veya OG ifadesi, özellikle dağıtım tesislerinde ve 36 kV sınıfına kadar kullanılan ekipmanlarda yaygın biçimde kullanılır.
Bu nedenle “OG trafo merkezi” denildiğinde genellikle dağıtım seviyesinde çalışan ve OG şalt ekipmanları içeren merkezler anlaşılır.
“YG trafo merkezi” ifadesi ise günlük proje dilinde çoğu zaman 154 kV veya 400 kV gibi iletim seviyesi bağlantısı bulunan daha büyük merkezleri tarif etmek için kullanılabilir.
Bu içerikte de iki yapı bu pratik kullanım üzerinden karşılaştırılmaktadır.
Dolayısıyla ilk önemli ayrım şudur:
OG ve YG trafo merkezi karşılaştırması yalnızca bir gerilim sınırı karşılaştırması değil, farklı şebeke görevlerinin ve tesis mimarilerinin karşılaştırmasıdır.
OG Trafo Merkezi Nedir?
OG trafo merkezi, dağıtım veya tesis elektrik altyapısında orta gerilim seviyesinde anahtarlama, koruma, ölçüm ve gerektiğinde gerilim dönüşümü sağlayan elektrik tesisidir.
Proje yapısına göre merkezde;
-
OG hücreler,
-
dağıtım transformatörü,
-
AG panoları,
-
koruma ve ölçü sistemi,
-
güç ve kontrol kabloları,
-
yardımcı sistemler
bulunabilir.
Bir sanayi tesisinin şebekeden OG seviyesinde enerji alıp bunu kendi kullanım gerilimine dönüştürmesi bu yapının yaygın örneklerinden biridir.
OG merkezler beton köşk, prefabrik merkez veya bina tipi çözüm olarak uygulanabilir. Merkezin fiziksel tipi, gerilim sınıfından bağımsız olarak saha ve ekipman ihtiyacına göre seçilir.
Bu nedenle “OG trafo merkezi = beton köşk” şeklinde bir eşitlik kurulamaz.
İletim Seviyesindeki YG Trafo Merkezi Nedir?
İletim seviyesindeki bir YG trafo merkezi, yüksek gerilim şebekesindeki enerjinin anahtarlanması, korunması, ölçülmesi ve farklı gerilim seviyelerine dönüştürülmesi için kullanılan daha kapsamlı bir elektrik tesisidir.
Örneğin yüksek gerilim tarafı iletim şebekesine, düşük gerilim tarafı ise OG seviyesine bağlanan güç transformatörleri kullanılabilir.
Tesis yapısına göre merkezde;
-
güç transformatörleri veya ototransformatörler,
-
YG kesiciler,
-
ayırıcılar,
-
akım ve gerilim transformatörleri,
-
bara sistemleri,
-
parafudrlar,
-
OG şalt sistemi,
-
koruma-kontrol panoları,
-
yardımcı servis sistemleri,
-
güç ve kontrol kablolaması
birlikte bulunabilir.
Dolayısıyla iletim seviyesindeki YG trafo merkezinde OG sistemi ortadan kalkmaz. Aksine güç transformatörünün diğer tarafında OG şalt düzeni merkezin önemli bir parçası olabilir.
OG ve YG Trafo Merkezleri Arasındaki Temel Farklar Nelerdir?
İlk karşılaştırma şu tabloyla yapılabilir:
| Karşılaştırma | OG trafo merkezi | İletim seviyeli YG trafo merkezi |
|---|---|---|
| Temel rol | Dağıtım ve tesis bağlantısı | İletim, ana indirgeme ve büyük sistem bağlantıları |
| Gerilim yapısı | Dağıtım sınıfı OG | 154/400 kV gibi iletim tarafı + alt gerilim kademeleri |
| Şalt yapısı | OG hücreler yaygındır | YG şalt fiderleri/bayları ve ayrıca OG şalt bulunabilir |
| Transformatör | OG/AG gibi dönüşümler olabilir | YG/OG veya YG/YG-OG gibi daha büyük güç dönüşümleri bulunabilir |
| Fiziksel yapı | Kompakt, köşk veya bina tipi olabilir | AIS/GIS ve proje özelinde daha kapsamlı yapılar kullanılabilir |
| Koruma-kontrol | Tesis ve fider yapısına göre | Daha geniş sistem ve şebeke koordinasyonu gerekebilir |
| Bağlantı hattı | Dağıtım ENH/kablo bağlantıları | EİH ve iletim sistemi bağlantıları gündeme gelebilir |
| Proje kapsamı | Tesis/dağıtım odaklı olabilir | Şebeke entegrasyonu ve daha fazla sistem arayüzü içerebilir |
| Yatırım ölçeği | Projeye bağlı | Genellikle daha kapsamlıdır ancak tek başına gerilim fiyatı belirlemez |
Bu karşılaştırma genel bir çerçevedir. Gerçek tesis yapısı bağlantı noktasına, kapasiteye ve şebeke koşullarına göre belirlenmelidir.
OG Hücre ile YG Şalt Düzeni Nasıl Farklılaşır?
OG trafo merkezlerinde anahtarlama ve koruma fonksiyonları çoğunlukla metal mahfazalı OG hücreler içerisinde düzenlenebilir.
Bir OG hücresinde fonksiyona göre;
-
kesici,
-
ayırma/topraklama düzeni,
-
ölçü elemanları,
-
koruma-kontrol bileşenleri,
-
kablo bağlantı bölümü
bulunabilir.
İletim seviyesindeki YG tarafta ise ekipman düzeni farklılaşır.
Bir hat veya trafo bağlantı fiderinde proje yapısına göre kesici, ayırıcı, akım-gerilim ölçü ekipmanları, parafudr ve bara bağlantıları ayrı yüksek gerilim ekipmanları olarak düzenlenebilir.
Bu yapılar hava yalıtımlı açık şalt sahasında veya gaz yalıtımlı kompakt sistemlerde farklı fiziksel biçimlerde uygulanabilir.
Bu nedenle:
OG hücre ile YG şalt fideri aynı işlevlerin bazılarını paylaşabilse de fiziksel ve teknik olarak aynı ekipman çözümü değildir.
Transformatör Yapısı ve Gerilim Kademeleri Nasıl Değişir?
OG trafo merkezinde yaygın kullanım senaryolarından biri, şebekeden gelen OG seviyesinin tesis kullanımındaki AG seviyesine dönüştürülmesidir.
İletim seviyeli bir YG trafo merkezinde ise dönüşüm farklı bir ölçekte gerçekleşebilir.
Örneğin yüksek gerilim iletim seviyesinden OG seviyesine enerji aktarılabilir veya iki yüksek gerilim kademesi arasında dönüşüm yapan ototransformatör yapısı kullanılabilir.
Bu fark;
-
transformatör gücünü,
-
fiziksel boyutları,
-
bağlantı sistemini,
-
şalt ekipmanını,
-
saha temelini,
-
soğutma ve yardımcı sistemleri,
-
koruma düzenini
etkileyebilir.
Ancak “YG trafo merkezi daha büyük transformatör kullanır” ifadesi tek başına tasarım kuralı değildir. Transformatör gücü gerçek şebeke ve bağlantı ihtiyacına göre belirlenir.
Koruma ve Kontrol Sistemleri Nasıl Farklılaşır?
Her iki merkez türünde de koruma ve kontrol önemlidir.
Fark, sistemin şebekedeki rolü ve korunacak ekipman/bağlantı sayısı arttıkça ortaya çıkar.
OG merkezde koruma sistemi;
-
giriş-çıkış fiderleri,
-
transformatör,
-
ölçüm,
-
tesis bağlantısı
gibi fonksiyonları kapsayabilir.
İletim seviyeli YG merkezde ise yüksek gerilim hatları, güç transformatörleri, baralar ve farklı bağlantı fiderlerinin birbirleriyle koordinasyonu gündeme gelir.
Bu durumda koruma ve kontrol mimarisi;
saha ekipmanı → ölçüm → koruma fonksiyonları → kesici kumandası → durum geri bildirimi → merkez kontrolü
şeklinde daha geniş bir sistem oluşturabilir.
Ancak kullanılan koruma fonksiyonları her merkez için aynı değildir. Röle ve kontrol yapısı kısa devre koşulları, şebeke bağlantısı, işletme senaryosu ve ilgili teknik projeye göre belirlenir.
Saha Alanı ve Fiziksel Yerleşim Nasıl Değişir?
OG trafo merkezleri kompakt köşk veya bina içi uygulamalarla sınırlı alanlarda kurulabilir.
İletim seviyesindeki YG merkezlerde ise daha yüksek gerilim sınıfındaki ekipmanların fiziksel boyutları, yalıtım gereksinimleri, güç transformatörleri ve çok sayıda bağlantı fideri saha ihtiyacını artırabilir.
Ancak burada da tek bir kural yoktur.
Hava yalıtımlı şalt ile gaz yalıtımlı şalt aynı fiziksel alan gereksinimine sahip değildir. Benzer biçimde tek trafo ve sınırlı fider içeren bir merkezle çok sayıda hat ve transformatör içeren merkez karşılaştırılamaz.
Bu nedenle saha ihtiyacı şu zincir üzerinden belirlenmelidir:
gerilim + ekipman sayısı + şalt teknolojisi + trafo sayısı + bağlantı yapısı + işletme erişimi
YG seviyesinin yükselmesi önemli bir girdidir ancak arazi büyüklüğünü tek başına belirlemez.
ENH/EİH Bağlantısı Açısından Fark Nedir?
Trafo merkezi, bağlı olduğu enerji hattından bağımsız planlanmamalıdır.
OG merkez bağlantısı proje koşullarına göre;
-
OG enerji nakil hattı,
-
yeraltı enerji kablosu,
-
mevcut dağıtım şebekesi
üzerinden oluşturulabilir.
İletim seviyeli YG merkezde ise enerji iletim hatları, yüksek gerilim kabloları veya farklı iletim bağlantıları gündeme gelebilir.
Bu değişiklik yalnızca hattın gerilim seviyesini etkilemez.
Hat ile trafo merkezi arasındaki;
-
giriş fideri,
-
şalt ekipmanları,
-
koruma-kontrol,
-
ölçüm,
-
bağlantı ve sonlandırma düzeni
de birlikte projelendirilmelidir.
Bu nedenle yeni trafo merkezi planlanırken bağlantı hattı daha sonra eklenecek bağımsız bir iş kalemi olarak görülmemelidir.
Proje Onayı ve Kabul Süreci Aynı mıdır?
Her zaman değil.
Proje ve kabul yolu; merkezin yalnızca “OG” veya “YG” olarak adlandırılmasından değil, bağlı olduğu şebeke, bağlantı noktası, tesisin statüsü ve yetkili kurum yapısından etkilenir.
Dağıtım sistemi kapsamındaki bir merkezle iletim sistemine bağlı bir merkezin aynı kurum ve teknik süreç üzerinden ilerlemesi beklenmemelidir.
Bu nedenle proje başlangıcında şu sorular netleştirilmelidir:
-
Tesis hangi şebekeye bağlanacak?
-
Bağlantı noktası neresi?
-
Bağlantı gerilimi nedir?
-
Proje hangi teknik şartlara göre hazırlanacak?
-
Proje inceleme/onay tarafı kim?
-
Kabul ve enerjilendirme sürecindeki sorumluluklar nasıl paylaşılacak?
Bu ayrımın saha uygulaması tamamlandıktan sonra yapılması, proje revizyonu ve gecikme riski oluşturabilir.
Maliyet ve Uygulama Ölçeği Nasıl Değişir?
İletim seviyeli YG trafo merkezleri çoğu projede OG dağıtım merkezlerinden daha kapsamlı ekipman ve saha altyapısı gerektirebilir.
Ancak toplam maliyet yalnızca gerilim sınıfından hesaplanamaz.
Maliyeti belirleyen başlıca unsurlar arasında;
-
güç ve gerilim seviyesi,
-
transformatör adedi ve kapasitesi,
-
şalt fideri sayısı,
-
AIS veya GIS seçimi,
-
OG şalt kapsamı,
-
koruma-kontrol sistemi,
-
inşai işler,
-
saha büyüklüğü,
-
bağlantı hattı,
-
kablolama,
-
test ve devreye alma kapsamı
bulunabilir.
Bu nedenle “YG merkez, OG merkezden şu kadar daha pahalıdır” şeklinde sabit bir oran kullanılamaz.
Aynı şekilde yalnızca trafo fiyatlarını karşılaştırmak da iki tesisin yatırım ölçeğini göstermez.
Bir Tesis İçin OG mi YG mi Gerektiği Nasıl Belirlenir?
Tesis sahibi doğrudan “OG merkez istiyorum” veya “YG merkez kuracağım” kararıyla başlamamalıdır.
İlk olarak şu bilgiler değerlendirilmelidir:
| Girdi | Etkilediği karar |
|---|---|
| Mevcut ve hedef güç | Bağlantı ve trafo kapasitesi |
| Bağlantı noktası | Şebeke arayüzü |
| Bağlantı gerilimi | Trafo ve şalt mimarisi |
| Şebeke işletmecisi | Teknik ve idari süreç |
| Üretim/tüketim yapısı | Merkezin sistemdeki rolü |
| Mevcut elektrik altyapısı | Yeni tesis veya kapasite artışı ihtiyacı |
| Saha alanı | Merkez ve şalt yerleşimi |
| Gelecek kapasite planı | Trafo ve fider genişleme ihtiyacı |
Bu değerlendirmeden sonra uygun trafo merkezi mimarisi oluşturulur.
Temel sıra:
güç ihtiyacı → bağlantı noktası → gerilim seviyesi → trafo dönüşümü → şalt sistemi → koruma-kontrol → saha → bağlantı hattı
şeklindedir.
OG Trafo Merkezi de Yüksek Gerilim Tesisi Sayılır mı?
Bu soru terminoloji nedeniyle önemlidir.
Sektörde “OG” olarak adlandırılan bir merkez, 1.000 V üzerindeki elektrik sistemiyle çalışıyorsa mevzuattaki yüksek gerilim kapsamının dışında kabul edilmemelidir.
Dolayısıyla “OG merkez” ifadesi, tesisin yüksek gerilimle ilgili güvenlik ve işletme gerekliliklerinden muaf olduğu anlamına gelmez.
“OG” burada elektrik sektöründe kullanılan teknik bir gerilim kademesi ifadesidir; tesisin güvenlik ve işletme yükümlülükleri ise yürürlükteki mevzuat ve tesisin gerçek gerilim seviyesine göre değerlendirilir.
Bu ayrım, OG ve YG trafo merkezi karşılaştırmasındaki en önemli terminoloji noktalarından biridir.
Özetle, OG ve iletim seviyeli YG trafo merkezleri arasındaki temel fark:
yalnızca gerilimin daha yüksek olması değil; şebekedeki görevin, transformatör kademelerinin, şalt sisteminin, koruma-kontrol yapısının, fiziksel uygulamanın ve bağlantı sürecinin değişmesidir.
Doğru trafo merkezi çözümü, merkez türünün adından değil;
tesis ihtiyacı → bağlantı koşulları → gerilim → ekipman → saha → proje ve uygulama kapsamı
zincirinden hareketle belirlenmelidir.
İlgili hizmet: Trafo Merkezleri
